Moses was die eerste eksegeet. Hy het tekste vir ’n nuwe geslag in nuwe omstandighede so uitgelê dat nuwe betekenisdimensies ontstaan het. ’n Mens kan sê die teks het in betekenis gegroei. Om dit te verstaan, fokus ons vir eers op Eksodus 19-24 wat deel van die Sinaiverhaal vorm (vgl Otto 1998:1-84). 

Die Sinaigebeure

Indien ons die teks vanaf Eksodus 19 tot einde Deuteronomium lees, is Moses die eerste eksegeet en is sy werkswyse insiggewend (vgl (Otto 2000:43-83). Volgens Eksodus 19 het alles op ’n spesifieke tyd en plek gebeur: drie maande na die uittog het hulle by die Sinaiwoestyn aangekom en amper twee jaar daar gebly. By Sinai sou God hulle die wette gee waarvolgens hulle moes lewe. Interessant is die tydstip waarop dit gebeur het: dit het na die uittog plaasgevind en nie voor die tyd nie. God het hulle eers sy krag en goedheid in Egipte en tydens die uittog laat ervaar voordat Hy by Sinai sy wil aan hulle bekend gemaak het. Eers moes hulle God se liefde en genade smaak en eers daarna word gesê hoe hulle hulle lewens moes inrig.

By Sinai het God hulle die Tien Gebooie of Dekaloog (Eks 20) en toe die Bondsboek (Eks 21-23) gegee. In die Bondsboek word die Tien Gebooie vir die gewone lewe toegepas en volg allerlei bepalinge oor slawe, onopsetlike moord, diefstal, ensovoorts. ’n Slaaf se lewe was ondraaglik en daarom moes reëlings in verband met sy vrylating en familie getref word (Eks 21:2-11). Moord moes gestraf word, maar soms was dit nie opsetlik nie. ’n Persoon wat onopsetlik iemand doodgemaak het, moes op ’n ander manier hanteer word (Eks 21:12-14). Bakleiende mans was ’n algemene verskynsel en ook dié gevalle moes op regsgronde beoordeel word (Eks 21:12-14) (Otto 1999a:693–96).

In die Bondsboek is die Tien Gebooie vir die alledaagse lewe dus relevant gemaak en moes Israel dit as rigsnoer gebruik. Anders gestel: die Bondsboek was vir hulle ’n voorbeeld van hoe hulle die Tien Gebooie in hulle lewens moes toepas. En Israel het dit ook so aanvaar en in Eksodus 24 word vertel hoe dit gebeur het. Moses het die volk bymekaar laat kom, uit die Bondsboek voorgelees en die volk het ‘soos een man’ gesê: ‘Ons sal alles doen wat die Here beveel het’ (Eks 24:3). Kortom: die Eksodus-dekaloog en die Bondsboek is drie maande na die uittog by Sinai as die woorde van God aanvaar (Otto 1999b:1603-1606) 

Die interpretasie van Sinai in die Moabsvlakte

Amper veertig jaar na Sinai word die toneel na die Moabsvlakte net voor die intog verskuif. Die ou geslag wat uit Egipte gelei is, is dood in die woestyn en nou staan ’n nuwe jong geslag op die punt om die beloofde land in te neem. ’n Nuwe land, ’n nuwe wêreld, ’n nuwe leefstyl en totaal ander uitdagings het op hulle gewag. Op hierdie kruispunt in Israel se geskiedenis praat Moses weer met hulle en die hele boek Deuteronomium is sy laaste woorde aan die nuwe geslag. En wat doen hy? Die antwoord word in Deuteronomium 1:5 gevind: ‘Dit was … in Moab, dat Moses die wet begin verduidelik het’. Die Hebreeuse woord vir ‘verduidelik’ dui op die interpretasie van iets en die uitleg daarvan. Een woordeboek verklaar dit met ‘to explain, clarify’ en ‘they will do to explain i. e. they will occupy themselves in explaining’ (Otto 2012a:304).

Maar wat het Moses uitgelê? Die Sinai-wette. Anders gestel: na die jare se omswerwinge in die woestyn het Israel in Moab gekom en daar het Moses met sy uitleg, sy eksegese van die Sinaiwette begin. Hy het die Eksodus-dekaloog en die Bondsboek ge-herinterpreteer en dit vir ’n nuwe geslag relevant gemaak. Wat boeiend is, is die manier waarop hy dit gedoen het. Hy het geensins fundamentalisties of letterlik of volgens een vaste metode gewerk nie, maar die bestaande teks radikaal in ’n veranderde wêreld ge-herinterpreteer en in die proses ingrypende veranderinge meegebring (Otto 2012a:319-320).

So het hy die Eksodus-dekaloog baie verander om dit by die nuwe tye aan te pas. Ons illustreer dit aan die hand van die vierde gebod. By Sinai is gesê ‘Gedenk die sabbatdag’ en in Moabweergawe word gesê: ‘Onderhou die sabbatdag’. In die Eksodusteks word nog bygevoeg: ‘ … dat jy dit heilig’, maar in Deuteronomium word dit anders gestel: ‘ … soos die Here jou God jou beveel het’. En dan word daar nog iets bygevoeg: ‘sodat jou dienskneg en jou diensmaagd kan rus soos jy’. Niemand moes op dié dag werk nie, maar in die Moabsvlakte formuleer Moses dit anders as by Sinai. By laasgenoemde word gesê dat God die wêreld in ses dae gemaak en toe gerus het, maar hier aan die einde van sy lewe het Moses dit anders gesê. Hy laat die nuwe geslag aan Egipte terugdink. Dáár het hulle voormense elke dag sonder rus gewerk en daarom moes daar in die beloofde land vir almal op die sabbat ’n blaaskans wees (Dt 5:12-15) (Otto 2012b:678-684).

Moses het die Bondsboek (Eks 21-23) ook radikaal nuut geïnterpreteer. Tye het verander en so ook die eksegese van tekste. Ons illustreer dit met behulp van die vrylating van  slawe. In die Bondsboek word alles kort en saaklik gestel: ’n Hebreeuse slaaf moes ses jaar vir sy eienaar werk en dan moes hy vrygelaat word: ‘Wanneer jy ’n Hebreeuse slaaf koop, moet hy ses jaar vir jou werk, maar in die sewende jaar moet jy hom vrylaat sonder dat hy jou iets daarvoor betaal …’ (Eks 21:2-6). Vlak voor die intog het Moses die teks ryker en voller uitgelê: ‘Wanneer ’n mede-Israeliet, ’n Hebreër soos jy, ’n man of ’n vrou, aan jou verkoop word, en hy werk ses jaar vir jou, moet jy hom in die sewende jaar vrylaat. Maar wanneer jy hom vrylaat, moet jy hom nie met leë hande laat gaan nie. Gee hom ’n behoorlike deel van jou kleinvee, van die graan op jou dorsvloer en van jou parskuip.  Van alles waarin die Here jou God jou voorspoedig gemaak het, moet jy vir hom gee. Jy moet onthou jy was self ’n slaaf in Egipte en die Here jou God het jou bevry.  Dit is daarom dat ek jou vandag hierdie bevel gee’ (Dt 5:12-17). Sinai het veertig jaar teruggelê en in nuwe konteks moes hy die teks anders verklaar (Otto 2012b:765-769). 

Slot

So het Moses, die eerste eksegeet, dus te werk gegaan. Tekste was vir hom nie statiese groothede, onveranderlike vaste waarhede en historiese dokumente waaraan letterlik vasgehou moes word nie, maar tekste wat nuut geïnterpreteer kon word. Toe die tye verander het, het Moses alles anders, nuut geïnterpreteer. Hierdie soort voortgaande herinterpretasie van God se woorde het ’n tipiese kenmerk van Ou-Testamentiese skrywers geword. En tot vandag toe moedig Moses, die eerste eksegeet, ons aan om met die teks te worstel. Iets het egter bygekom: die Bybelwetenskap waarsonder ons vandag tog nie kan klaarkom nie.

Bronnelys

Otto, Eckart. 1998. Die Ursprünge der Bundestheologie im Alten Testament und im Alten Orient. ZAR 4:1–84.

Otto, Eckart. 1999a. Deuteronomium. RGG 4/II, 693–96.

Otto, Eckart. 1999b. Ethik III. Biblisch, I. AT. RGG4 II, 1603–06.

Otto, Eckart. 2000. Mose und das Gesetz. Die Mose–figur als Gegenentwurf Politischer Theologie zur neuassyrischen Königsideologie im 7. Jh. v. Chr. in Otto, Eckart (red), Mose. Stuttgart: Katholisches Bibelwerk GmbH,43–83

Otto, E 2012a.  Deuteronomium 1,1– 4,43. Herder Freiburg: Basel.

Otto, E 2012b.  Deuteronomium 4,,44-11,32. Herder Freiburg: Basel.

Share this / Deel hierdie: